Roku 1793 Polska zginęła!

Kilka wieków gromadziły okoliczności, które powoli gotowały tę smutną y okropną Epokę. Męstwo ni Odwaga jej odwrócić nie mogły. Najmocniejsze miłowania, by obronić Ojczyznę, tego wykonać nie potrafiły.

Nie będę tu zwracać myśli na przyczyny i skutki nieszczęść naszych. Każdemu pewnie z Czytelników moich są wiadome, a każdy Polak w sercu ich ma wyryte. Ale z chlubą tu wspomnę ostatnie lata tej polskiej, które uzacnione y wsławiene, najpierwej Sejmem ostatnim, a po tym dowodami rzadkiego przywiązania do Ojczyzny, wszystkich tych, którzy na ów czas, nieśli życia y majątki na jej obronę.

Tam zginęła Młodzież nasza! Tam wychowańce Szkoły Rycerskiej, sławą skryli, y siebie y tego, który w nich prawidła cnoty y męstwa zaszczepiał. Tam wojskowi i nie wojskowi krew swą wylewali. Tam każdy Polak mniemał, że jest najszczęśliwszy, kiedy ginął w tak dobrej sprawie.

Opaczność nie pozwoliła Płci naszej dzielić z niemi te usługi. Życzenia, modły i łzy nam tylko zostawiła, w tych to czasach, gdzie żal i rozpacz raniły serca nasze.

Każdy Polak pewnie poczuł, jak mocne są związki, które nas łączą z Ojczyzną. Ta ziemia, na której żyć zaczynamy, gdzie zwłoki Dziadów i Pradziadów naszych spoczywają i gdzie Dzieci nasze wzrastają! Gdzie Przyjaźń, wdzięczność i zaufanie dla nas słodkich zażywają wyrazów. Ta Ziemia, gdzie język, zwyczaje, miejsca, przeszłość, pamiątki, Nadzieja, słowem wszystko nas przywiązaje, czy możesz być dla nas obojętną!

To ta Ziemia krwią była zlana, ogniem i mieczem zbruczona. Wtedy mi pierwszy raz ta myśl przyszła, żeby zbierać pamiątki polskie, które potomności powierzacie. Każdy, zdaje się człowiek, straciwszy matkę, Dzieci, czyli przyjaciela, przywiązuje się do najdrobniejszych pamiątek po nich pozostałych. Każda, zdaje się rzecz, po nich droga. I choć te pamiątki smutek wzbudzają, przecież jakąś ulgę, widok ich nam sprawia.

Te same uczucia wzbudzić powinny te szczątki, te Pamiątki Polskie, które nam jeszcze zostają.

W tym zbiorze znajdują się ślady Bolesława Chrobrego, Kazimierza Wiel. Stefana Batorego, Jana Zamoyskiego […] reszta tekstu wykreślona